Eğitim

Hece ölçüsü nedir?

Hece ölçüsü nedir sorusu özellikle sınava hazırlanan gençler arasında en fazla merak edilen konular arasında yer alıyor. Hece ölçüsü, Türk edebiyatımız ve Milli edebiyatının nazım ölçüsü olarak bilinmektedir. Hece ölçüsü de tıpkı aruz ölçüsünde olduğu gibi içinden çıkılamaz ve anlaşılmaz yönleri bulunmaz. Ancak hece ölçüsünün oldukça basit ya da ahenksiz bir ölçü olduğu kabul edilemez. Tam aksine hece ölçüsünde kendi içeriğine özgü olarak özellikleri, ahenk düzenleri ve birbirinden özel incelikleri bulunur.

Geçmiş dönemlerden günümüze kadar en aydın sanatçılar, halk şairleri ve halk şiirleri hiçbir zaman hoş görüldüğü için, aydınlar edebiyatına hiçbir zaman girmemiştir. Bazı durumlarda ise hece ile şiir yazmak oldukça basit görünerek kullanılmamıştır. Buna göre hece ölçüsünün sırrına ulaşamamış olanların bir sonucunun olduğunu söyleyebiliriz. Hece ölçüsü, bir cümledeki her mısrada hecelerin eşit sayıda olmasına dayanan bir ölçü birimi olarak bilinir. Buna göre bir cümledeki ilk mısrada kaç adet ölçü mevcut ise diğer mısraların tamamında da aynı sayıda hece ölçüsünün olması gerekmektedir. Ancak buradaki önemli nokta ise hece ölçüsünde aruzdaki gibi açık hece ya da kapalı hece gibi özel şartları bulunmamaktadır. Buna göre sözcüklerde olduğu gibi heceler de eşit sayıda ve eşit karakterdedir.

Hece Ölçüsünde Durak Nedir?

Hece ölçüsündeki durak ise belirli bir sayıda bir hece dizisinden sonra elimizde olmayan durumlarda duraksadığımız kısımlara verilen isimdir. Yani mısra belli bir yere kadar tek nefesle duraksamadan okunur, bir yerde duraklamak zorunda kalınır ve daha sonra kalan heceden devam ederek okunur. Buradan en önemli çıkarılacak konu ise hece ölçüsünde yer alan durak, mısralarda musikinin olmasını, şiirlerin tamamında bir iç ahengin doğmasını ve akıcı bir şekilde okunmasını sağlamasıdır. Durak sayısı, ölçünün uzunluğuna göre artabilir de az alabilirde. Ancak sözcüklerin mısra işçinde yer aldıkları durumlar bakından azaldığı gibi çoğala bilirde. Bu tamamen şairin zevkine ve arzusuna göre bağlı bir durumdur.

Hece sayıları, durak şekillerine göre birbirinden farklı hece ölçü türleri mevcuttur. Ancak hece ölçü türleri aruz ölçüsü türleri kadar karmaşık ya da ezberlenmesi oldukça zor değil tam aksine kolay bir şekilde ezberlenebilmektedir. Buna göre mısralar kaç heceden oluşuyor ise hece ölçü türü de o ismi almaktadır. Örnek vermek gerekirse beş heceden oluşan hece ölçüsünün türü de hece sayısı kadar yanı beşli hece ölçüsü anlamına gelmektedir.

Hece Ölçüsü Türleri

  • Beşli hece ölçüsü: duraksız bir hece ölçüsüdür. Ancak en fazla kullanılan ve tercih edilen ölçüler arasında yer almaz. Beşli hece ölçüsü çok nadir durumlarda Anonim Halk Edebiyatı ürünlerinde kullanılabilmektedir.
  • Altılı hece ölçüsü: Duraksız bir hece ölçüsüdür. Altılı hece ölçüsü de tıpkı beşli hece ölçüsü gibi çok nadir durumlarda kullanılmaktadır.
  • Yedili hece ölçüsü: Duraksız olarak kullanılabilen yedili hece ölçüsü aynı zaman da 4+3 şeklinde de kullanılabilmektedir. Yedili hece ölçüsü en fazla kullanılan hece ölçüsü türleri arasında ilk sıralarda yer almaktadır.
  • Sekizli hece ölçüsü: bu hece ölçüsünde hem duraklı hem de duraksız olarak kullanılabilmektedir. İki farklı türde de kullanıldığı için Türk edebiyatında en fazla kullanılan hece ölçüsü türü olarak bilinmektedir. Duraklı olarak kullanıldığında ise genellikle 4+4 ya da 5+3 olarak kullanılmaktadır.
  • Dokuzlu hece ölçüsü: Türk edebiyatına pek uymayan bir hece ölçüsüdür. Bu nedenle çok nadir olarak görülen dokuzlu hece ölçüsü Cahit Sıtkı Tarancı tarafından bazı durumlarda kullanılmıştır. Kullanılma şekilleri ise 5+4, 4+5 ya da 3+3+3 şeklindedir.
  • Onlu hece ölçüsü: Bu hece ölçüsü ise her zaman duraklı olarak kullanılmıştır. Kullanım şekilleri ise 6+4 ya da 5+5 şeklinde dur aklandırılabilmektedir. Onlu hece ölçüsü de Türk edebiyatında en az kullanılan hece ölçüleri arasında yer almaktadır.
  • Onbirli hece ölçüsü: Türk edebiyatında geçmiş dönemlerden günümüze kadar en fazla kullanılan hece ölçüsü olarak bilinmektedir. Halk edebiyatında türkü, şarkı ve koşma gibi alanlarda kullanılmasının yanı sıra Türk edebiyatında klasik şiirlerin neredeyse tamamı bu kalıba göre yazılmıştır. On birli hece ölçüsü ise 6+5, 4+4+3, 3+3+5 şekline göre duraklı olarak kullanılmaktadır. Ancak en fazla kullanılan ölçü ise 4+4+3 şeklinde olanlarıdır. Bunun nedeni ise durak türünün ahengi oldukça güzel ve yoğundur ki şimdiye kadar saz şairleri bu kalıbı en yoğun şekilde kullanarak şiirlerini yazmışlardır.

Bu hece ölçülerinin dışında ayrıca ‘on ikili, on üçlü, on dörtlü ve on beşli’ hece ölçüleri olsa da Türk edebiyatına çok uymamış ve kullanılmamıştır. Ancak geçmiş dönemlerde on altılı, yirmili ve yirmi ikili hece ölçüleri de bazı dönemlerde Türk edebiyatında denenmiş olsa da başarılı olamayarak kullanılması bırakılmıştır. Ancak yukarıda bahsettiğimiz hece türlerinin en fazla kullanılanları ise ‘7’li, 8’li ve 11’li hece ölçüleridir. Son dönemlerde ise en fazla kullanılan hece ölçüsü 14’lü hece ölçüsüdür.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu